Bitlis'te 5 Minare

Gerçekten Bitlis Halkı 5 minaresiyle övünüyor. Dünya da, Mezopotamya da, Osmanlı da ve bütün Kürdistan da saygınlıklı olan Bitlis Şehri, bir çok zamanların ‘en gelişmiş şehri’ idi. Bitlis’in fukaralaştığı, kanatlarının kırıldığı, Rojkan Hükümetinin Başkentlik unvanının elinden alındığı bir sabah ta, bir Bitlisli delikanlı veya sevgilisine bir türlü ulaşamayan genç bir Rojkan dilberi Didebana çıkmış, yoksul ve viraneye dönen şehrini bir daha gözden geçirip, ayakta kalabilen 5 Minareyi gözden geçirmiş ve içinden geldiği gibî bir türküdür tutturmuştur

Türkünün Hikâyelerinden Sadece Birisi:

Rus işgali sırasında Bitlis, bir harabe şehir görüntüsü alır. Düşmanın çekilmesinden sonra savaş esnasında Bitlis'ten kaçan bir baba ve oğul, Bitlis'e dönmek üzere yola çıkarak şehre hâkim konumdaki Dideban Dağı eteğine varırlar. Baba, şehirde canlı kalıp kalmadığını öğrenmek için oğlunu şehre gönderir. Bir süre sonra oğul geri döner ve uzaktan babasına şöyle seslenir:

"Şehirde yaşama dair hiçbir iz yok; sadece beş tane minare ayakta kalmış."Bunu duyan baba yıkılır, diz çöker ve şöyle bir ağıt yakarak oğlunu yanına çağırır.Bitlis'te beş minare, beri gel oğlan beri gel.

Yüreğim dolu yare, beri gel oğlan beri gel.Bu ağıt zamanla türkü ve manilere konu olarak günümüze kadar gelir.

(Sayın Nazmi Zülfikâr Beyin Derlemesiyle)

Türkünün Sözleri :

Bitlis'te Beş Minare (Beri Gel Oğlan Beri Gel),
Yüreğim Dolu Yare (Beri Gel Oğlan Beri Gel).
İsterem Yanan Gelem (Beri Gel Oğlan Beri Gel),
Cebimde Yok Beş Pare (Beri Gel Oğlan Beri Gel).
Tüfeğim Dolu Saçma (Beri Gel Oğlan Beri Gel),
Güzelim Benden Kaçma (Beri Gel Oğlan Beri Gel).
Doksan Dokuz Yaram Var (Beri Gel Oğlan Beri Gel),
Bir Yara Da Sen Açma (Beri Gel Oğlan Beri Gel).

…

Evliya Çelebi 1655’te ‘ Zamanın en iyi halkı Bitlis halkıdır, zamanın en iyi şehri Bitlis şehridir, zamanın en iyi Beyi Bitlis Beyi’dir.” der. Evliya, Bitlis’in camilerini, medreselerini, mekteplerini, tekye ve zaviyelerini, kasırlarını, konaklarını, mahallelerini, halka açık çeşmelerini, köprülerini, hanlarını ve hamamlarını sayar da sayar. Ama o müthiş seyyahın aklına minarelerin sayması diye bir şey  geçmemiştir. Bitlis’in Minarelere ihtiyacı da yoktur. Hiçbir minare veya yüksek kule Bitlislilerin damlarının üstüne çıkamaz. Derler ki bir yabancı Bitlis ten geçerken karanlık basmış. Bitlis evlerinin dereden yüksek tepelere uzanan evlerin pencerelerinden çıkan ışıklara dalmış, bu yüksek binaların kaç kat olduklarını merak ederek saymış ama bir türlü saymakla bitirememiş ve Bitlis şehrini anlatırken şu satırlara yer vermiştir : “- Dünyanın en yüksek binaları ne Nıwyorktadır ne de başka yerlerde, dünya’nın en yüksek binaları Bitlis şehrindedir.” Demiş.

Bitlis Şehrinde Dilenciler Gördüm

Yil 2009, günlerden 20 Haziran Cumartesi, DTP’nin Bitlis İlçe Kongresine İl Başkanı Hüsamettin Zenderlioğlu tarafından davet edildim. Sabah saat 9.00 da Tatvan’dan Şeref Xan’ın şehrine, Rojkanlı’ların başkentine indim. Kongre saat 11.00 de başladı. 2 saatlık boş vaktimi Bitlis şehrini dolaşarak değerlendirdim ve maalesef birçok acı görüntülerinin yanında onlarca dilenciyle karşılaştım ve kendi kendime şu soruyu sordum : “- Nasıl olur? Bitlis şehrinde insanlar nasıl dilenir.” diye. 

Evliya Çelebî 1655 te 10 gün Bitlisi dolaşmış ama bir tek dilenciyle karşılaşmamış ve hayretle şunları kaydetmiş : “- Bütün Müslüman şehirlerinde dilencilerle karşılaştım, sadece Bitlis şehrinde dilenci görmedim.” Der. Evliya Çelebî ‘Bitlis’te 4000 kadar sakallı erkeğin sakallarına kına yakarak gözlerine sürme çekerek dolaştıklarını, hepsi de filozoflar gibi bilgili ve görgülü olduklarını, Bitlis Hanı’nin 10.000 bostanının olduğunu, bu bostanlarda çalışmak üzere Isfahandan, Tebriz’den ve Nahcîvandan her sene 10.000 kişi gelip çalıştıklarını ve sezon sonunda yollar kapanmadan memleketlerine döndüklerini, bu bostanların en iyilerinin Jakopitler (gayri Müslimler) tarafından işletildiğini, bazı bostanların 8.000 altın gelir getirdiğini’ ve daha nice şeyler kaydetmektedir.

Evliya Çelebi’nin söz ettiği Bitlis’in toprakları Bitlis, Ahlat, Mûş, Hınıs, Mutki, Baykan, Simek ve Tatık Nahiyeleri ve de Gevaş’a kadar kapsar.

Evliya Çelebinin anlattığı dönemde Bitlis Hanı Ebdel Han idi, Ebdel Han Hükümet Başkanıydı ve bu başkanlığı yüzlerce yıllardan beri baba ve ecdatlarından gelmişti ve de bu hükümet Başkanlığı Osmanlılarca teyid ve kabul görerek kanunnamelerde yer almıştı. Hanın divani, vezirleri, Müftü ve kadıları, karmendleri, hazinesi, okul ve medreseleri, büyük ve geniş arazileri, Nekibûl Eşrefleri ve ’70.000’ sayıyı bulabilecek piyade ve sıvarı ordusu vardı. O zamanlar da varolanlar saymakla bitmez  Erki vardı, bağımsızlığı vardı ve de prestiji vardı Bitlis’imin. 

Bitlis geleneğini azıcık olsa da, Bitlis’in eşrafı, ileri gelenleri ve Rojkanlıların asil evlatları uzun bir dönem sürdürdüler. Ama II. Sultan Mahmud’la başlayan yıkım, tenkil, tedip, soykırım, asimilasyon ve göç ettirmelerin bir türlü sonu gelmedi. Bitlisin ticari konumu değişti. Zengin tabaka ve ticaretle meşgul olan kesimler evvela Diyarbakır, Malatya, Elaziğ gibi şehirlere göçtüler, daha sonra başta İstanbul olmak üzere Türk metropollerinde ve bir çok ticaret alanlarında hakim olmaya başladılar.  

Bugün hala daha kendi vatanlarına ve bab û ecdat şehirlerine sahip çıkan yetenekli ve saygınlıklı Bitlis İş Adamları mevcuttur. Ama Bitlis’te dilencileri gördüm. Bu bir gerçektir. Bitlis şehrinin dışından gelseler bile, dilenciler ve dilencilik Rojkanın Kahraman Evlatlarının başkentlerine yakışmaz. 

Evet, Bitlis’te beş minare, Bitlis’te dilenciler gördüm, Bitlis yaralı, Bitlis hüzünlü, Bitlis dertlidir, kederlidir. Ama Bitlis’e gün doğacaktır. Burası Evliyaların ve büyük bilginlerin şehridir.